Memorie van antwoord - Wijziging van de Algemene Bijstandswet en de Wet inkomensvoorziening oudere en gedeeltelijk arbeidsongeschikte werkloze werknemers in verband met wijziging van de bijstandsuitkeringen voor bepaalde groepen personen jonger dan 27 jaar

Inhoudsopgave

  1. Tekst
  2. Meer informatie

Tekst

Nr. 377a

22163

Wijziging van de Algemene Bijstandswet en de Wet inkomensvoorziening oudere en gedeeltelijk arbeidsongeschikte werkloze werknemers in verband met wijziging van de bijstandsuitkeringen voor bepaalde groepen personen jonger dan 27 jaar MEMORIE VAN ANTWOORD Ontvangen 14 september 1992

Het kabinet wenst allereerst zijn dank uit te spreken voor de voortvarendheid waarmee de vaste commissie voor Sociale Zaken en Werkgelegenheid het voorlopig verslag over de voorgenomen aanpassingen van de bijstandsuitkeringen voor jongeren heeft willen vaststellen.

De leden van de fractie van het CDA verklaren vanuit een invalshoek van een geïntegreerde scholings-, inkomens-en arbeidsmarkt om de werkloosheid onder jongvolwassenen te bestrijden positief te staan ten opzichte van deze voorstellen. Zij constateren echter ook dat de onderhavige voorstellen geen bijdrage leveren aan de gewenste vereenvoudiging en doorzichtigheid van regelgeving. Het kabinet ontkent niet dat met de onderhavige regelgeving nieuwe criteria worden geïntroduceerd voor de vaststelling van de hoogte van de voor de betrokkene toepasselijke bijstandsnorm. Dit is het geval bij degenen jonger dan 21 jaar, voor wie voorwaarden worden verbonden aan de toekenning van de uitwonendennorm, en bij degenen van 21 tot 27 jaar, voor wie het al dan niet worden aangemerkt als schoolverlater van belang wordt voor de hoogte van de bijstandsuitkering. Deze nieuwe elementen dienen echter te worden afgewogen tegen vervallen van bestaande criteria. Voor degene jonger dan 21 jaar die niet aan de voorwaarde voor toekenning van de uitwonendennorm voldoet, komt het onderscheid tussen uit-en thuiswonen te vervallen. Voor de schoolverlaters van 21 tot 27 jaar treedt het onderscheid tussen uit-en thuiswonen in de plaats van de momenteel voor deze groep relevante woningdelersregeling. De regeling bouwt bovendien voort op een onderscheid tussen schoolverlaters en niet-schoolverlaters dat nu voor degenen jonger dan 21 jaar van belang is voor het recht op bijstand als zodanig. De voorstellen houden bovendien in dat de uitkeringsbedragen voor beide groepen jongeren worden gelijk getrokken. Hierin ligt een element van vereenvoudiging besloten. Uit het in de bijlage opgenomen overzicht van de uitkeringssystematiek zoals deze gaat gelden, blijkt dat bij deze groep het aantal verschillende normen wordt verminderd. Ten aanzien van echtparen en samenwonenden waarvan een of elk van 21432 IFISSN0921736 3Sdu Uitgevehj Plantijnstraat '

s Gravenhage 1992

de echtgenoten of partners jonger dan 21 jaar of een schoolverlater van 21 tot 27 jaar is, kan inderdaad van een, ten opzichte van de huidige situatie, meer ingewikkelde regelgeving worden gesproken. Waar nu kan worden volstaan met de toekenning van een standaardnorm, moet bij invoering van de onderhavige maatregelen in dergelijke gevallen worden bezien welke uitkeringsbedragen voor elk van hen als een alleenstaande zou hebben gegolden, waarbij ook rekening moet worden gehouden met de voorwaarden voor toekenning van de uitwonendennorm en de aanwezigheid van kinderen. Zoals hieronder nader zal worden toegelicht en uit het als een bijlage opgenomen overzicht van het bestaande en het voorgestelde systeem van bijstandsnormen blijkt, zijn het aantal mogelijke uitkomsten van deze uitkeringssystematiek echter beperkt. Een aantal daarvan zal in de praktijk bovendien slechts in beperkte mate voorkomen. Verder moet worden bedacht dat de complexiteit van de uitvoering niet zozeer wordt bepaald door het aantal normen dat uit een bepaalde systematiek voortvloeit, als wel door het aantal criteria dat hierbij van belang is en de wijze waarop de gemeente kan vaststellen of daaraan wordt voldaan. Voor deze maatregelen zijn slechts een gering aantal criteria van belang, die bovendien concreet en over het algemeen eenvoudig vast te stellen zijn. Naar het oordeel van het kabinet is er in de uitvoeringspraktijk per saldo slechts in beperkte mate sprake van een toenemende complexiteit van de regelgeving en leveren de maatregelen geen nieuwe extra uitvoeringsproblemen op.

De aan het woord zijnde leden zijn van oordeel dat de wijzigingen door het hanteren van een verschillende grondslag slechts op een gebrekkige wijze leiden tot een integratie tussen de Algemene Bijstandswet (ABW) en de Wet op de studiefinanciering (WSF). De aanpassingen van de bijstandsuitkeringen hebben tot doel ervoor zorg te dragen dat de wijziging van uitkeringsregime bij beëindiging van de scholing of opleiding voor de werkloze schoolverlater niet tevens een plotselinge wijziging in de inkomenspositie van de betrokkene met zich brengt. Uit de verschillen in de uitgangspunten en de systematiek van de WSF en de ABW vloeien op onderdelen noodzakelijkerwijs enige verschillen in de uitkeringsbedragen voort. Deze hangen samen met een verschil in faciliteiten die in beide regelingen worden geboden, zoals de ziektekostenverzekering en de openbaarvervoersvoorziening, en met de in de bijstand gebruikelijke systematiek van aanpassing aan de ontwikkeling van het netto minimumloon, waar in de studiefinanciering momenteel een prijsindex wordt gehanteerd. De verschillen tussen de schoolverlatersnormen en de budgetten voor levensonderhoud op grond van de WSF zijn echter zodanig beperkt dat het kabinet van oordeel is dat met de voorgestelde maatregelen nog steeds de oorspronkelijke doelstelling van onderlinge afstemming van uitkeringsniveaus wordt gerealiseerd. De gedachte van een enkel wettelijk regime waarbinnen het scholings-, inkomens-en arbeidsmarktbeleid voor jongeren is geïntegreerd, wijst het kabinet op zich niet af. Gezien de verschillende beleidsterreinen en wettelijke regelingen die daarbij aan de orde zijn, zou dat echter een veelomvattende en complexe operatie zijn waarvan niet op voorhand vaststaat dat deze tot een geslaagd einde kan worden gebracht. Ook omdat niet op voorhand zeker is dat zo'n stelsel ten opzichte van het huidige systeem inderdaad doorslaggevende voordelen heeft, acht het kabinet het niet verstandig om aanpassingen die nu reeds wenselijk zijn uit te stellen tot het -mogelijk zeer ver in de toekomst gelegen -moment dat een dergelijk geïntegreerd regime eventueel tot stand zou komen.

Voorts constateren de leden van de CDA-fractie dat het loslaten van de echtparennorm voor bepaalde groepen jongeren tot 27 jaar, tot het hanteren van verschillende uitgangspunten binnen de ABW leidt ter bepaling van de hoogte van de uitkeringen. Dit heeft tot effect dat er een onderscheid tussen echtparen jonger dan 21 jaar en bepaalde categorieën echtparen in de leeftijd van 21 tot 27 jaar ontstaat ten opzichte van andere echtparen. Zij stellen zich daarbij de vraag of het loslaten van de echtparennorm voor deze categorieën betekent dat een eerste stap wordt gezet op weg naar wetgeving waarbij de alleenstaande tot norm voor het uitkeringsregime wordt verheven. In de huidige systematiek van de bijstandsuitkeringen zijn de echtparen slechts in technische zin normstellend voor de uitkeringen die voor de andere onderscheiden categorieën worden gehanteerd, namelijk in die zin dat het ijkpunt voor het niveau van de bijstandsuitkeringen -het netto minimumloon -wordt gelegd bij de echtparennorm. Het uitgangspunt van de ABW om in de noodzakelijke kosten van het bestaan te voorzien gebiedt dat er ten opzichte van de leefvorm bestedingsneutraliteit wordt betracht Gegeven een bepaalde niveaukeuze dienen de normen voor de andere te onderscheiden leefvormen zodanig te worden vastgesteld dat daaruit, rekening houdend met de omvang van het huishouden en de daarbi] optredende schaalvoordelen, bestedingsgelijkheid resulteert. Het maakt daarbij geen verschil of de uitkeringsbedragen worden afgeleid van de norm die voor een echtpaar geldt of van de alleenstaandennorm. Ten aanzien van de schoolverlatersnormen -en in het verlengde daarvan de aangepaste normen voor degenen jonger dan 21 jaarligt het, gezien de systematiek van de studiefinanciering, voor de hand om het aangrijpingspunt voor de normstelling te leggen bij de alleenstaandennorm en de normen voor alleenstaande ouders en echtparen daarvan af te leiden. Daarmee is allerminst beoogd om de alleenstaande, anders dan in puur technische zin, normstellend te verklaren voor de andere uitkeringscategorieën, net zo min als bij de huidige, van het netto minimumloon afgeleide, uitkeringen het echtpaar normstellend is.

Tenslotte stellen deze leden nog een concrete vraag over de bijstandsnorm die geldt voor een echtpaar waarvan beide partners jonger dan 21 jaar zijn, niet voldoen aan de voorwaarden voor de uitwonendennorm, maar niettemin op een eigen adres wonen. Indien het echtpaar geen kinderen heeft, komt de uitkering uit op een bedrag van f 1 364,73, zijnde de som van een thuiswonendennorm van f488,01 en een uitwonenendennorm van f876,72. Heeft het echtpaar wel een of meer kinderen, dan wordt, ook als niet aan de voorwaarden voor de uitwonendennorm wordt voldaan, aangesloten bij de feitelijke woonsituatie. Voor beiden wordt in zo'n geval derhalve uitgegaan van een norm van f 876,72, waarmee de uitkering voor het echtpaar op f 1 753,44 uitkomst (bedragen inclusief de aanspraak op vakantietoeslag en per 1 januari 1992).

De leden van de PvdA-fractie geven te kennen met gemengde gevoelens van de inhoud van het wetsvoorstel kennis te hebben genomen. Hoewel zij het niet onoverkomelijk achten om gedurende een half jaar na beëindiging van de opleiding een lagere schoolverlatersnorm toe te kennen, tilden zij nogal zwaar aan de toenemende complexiteit en afnemende innerlijke consistentie van de ABW. De schoolverlatersnorm achten zij een enlgszins subjectieve inbreuk op het begrip «algemeen noodzakelijke kosten van het bestaan», terwijl de doorwerking daarvan op gehuwden leidt tot een inbreuk op het principe dat het normbedrag voor echtparen overeenkomt met het netto minimumloon.

De twee aspecten die deze leden in dit verband aan de orde stellen, raken beide de kern van de voorstellen ten aanzien van de schoolverlaters. Deze houden immers in dat voor schoolverlaters de noodzakelijke bestaanskosten op een afwijkend, lager niveau worden vastgesteld dan voor de bijstandsuitkeringen die zijn afgeleid van het netto minimumloon. De opvatting dat hierbij van een subjectieve inbreuk sprake zou zijn, deelt het kabinet niet. Het niveau van de schoolverïatersnormen is immers niet willekeurig gekozen, waar betreft een aanpassing aan het wettelijk vastgelegde inkomensniveau dat voor de betreffende groep ten tijde van de scholing of opleiding als normatief kan worden aangemerkt. Dit geldt op zijn beurt ook voor het budget voor levensonderhoud van de WSF zelf. Die is ontleend aan de bijstandsuitkering voor een 18-jarige alleenstaande. Hierbij zijn de schoolverlatersnormen wat het niveau betreft ingebed in een bredere context van reeds bestaande minimumnormen. Ook het beginsel van een apart minimumniveau voor schoolverlaters kan bezwaarlijk als subjectief worden gekwalificeerd. Gezien de minimumbescherming die bij inkomsten uit arbeid en uitkeringen veelal hestaat, leidt de bijstandsuitkering die bij het wegvallen van deze inkomsten wordt verleend, in de regel niet tot een gunstiger bestedingspositie. Bij de verlening van bijstand aan degenen die zojuist scholing of opleiding hebben beëindigd, is er momenteel echter sprake van een verbetering van de financiële situatie van de betrokkene. Met rede kan de vraag worden gesteld of in deze situatie wordt voldaan aan het uitgangspunt dat de bijstandsuitkering slechts strekt tot de voorziening in de noodzakelijke bestaanskosten. Bovendien heeft met een onderzoek, uitgevoerd door Research voor Beleid in Leiden, nog een toetsing plaatsgevonden of er inderdaad geen verandering in het niveau van de noodzakelijke bestaanskosten optreedt. De beslissing om voor schoolverlaters het niveau van de bijstand lager vast te stellen, kan derhalve worden beargumenteerd op grond van de uitgangspunten van de ABW.

De betreffende leden zijn van oordeel dat het aantal normbedragen toeneemt en het aantal uiteenlopende regelingen van vrijlating zo groot wordt, dat dit niet meer kan worden uitgelegd. Zij vrezen hierdoor een toenemende kans op fouten in de uitvoeringspraktijk en achten het de vraag of dergelijke risico's en nadelen wel opwegen tegen het geraamde besparingsbedrag. Zoals hierboven al genoemd in reactie op een vergelijkbare constatering van de leden van de CDA-fractie, staan tegenover de nieuw geïntroduceerde uitkeringsnormen ook vereenvoudiginge in de thans bestaande normen. De uitkeringssystematiek die voor de schoolverlaters gaat gelden, wordt daarnaast in hoofdlijnen ook van toepassing op degenen jonger dan 21 jaar. In antwoord op een specifieke vraag van deze leden en die van de fractie van D66 is bij deze memorie van overzicht bijgevoegd van de thans bestaande uitkeringssystematiek en de uitkeringsdifferentiatie zoals deze na invoering van de onderhavige maatregelen zal ontstaan. Zoals uit dat schema blijkt, daalt daarbij ten aanzien van de alleenstaanden het aantal onderscheiden normen. Een toename van het aantal normen treedt slechts op bij de alleenstaande ouders en de al dan niet gehuwd samenwonenden. In de leeftijdscategorieën waarop deze maatregelen betrekking hebben, zijn dat echter relatief beperkte groepen. Uit contacten met gemeenten die de maatreglen reeds hebben onderzocht op de gevolgen voor de uitvoering, blijkt dat noch bij de opstelling van interne werkinstructies, noch bij de aanpassing van de uitkeringsprogrammatuur met specifieke problemen te verwachten zijn. Er is derhalve geen aanleiding om te vrezen dat deze maatregelen tot bijzondere uitvoeringsfouten zullen leiden.

De leden van de PvdA-fractie stellen de ratio voor de uitwonendenmaatregel voor degenen jonger dan 21 jaar nauwelijks te kunnen begrijpen. Door de JWG zal, zo stellen zij, toch nauwelijks meer een beroep op de Rww worden gedaan. Door de gunstige ontwikkeling van de arbeidsmarktsituatie voor jongeren en de inwerkingtreding van de JWG voor degenen die niet snel op eigen kracht aan werk kunnen komen, is het beroep dat jongeren op de bijstand doen al aanmerkelijk afgenomen en zal in de komende jaren hopelijk nog verder verminderen. Voor degenen die in het geheel niet in de JWG zullen worden opgenomen en degenen die in dat kader een verlengde zoektijd krijgen, blijft de bijstand echter de aangewezen inkomstenbron. Ondanks het afnemende aantal uitkeringsontvangers jonger dan 21 jaar, blijft deze maatregel derhalve van betekenis. Aan de beperking van het recht op de uitwonendennorm ligt overigens geen normatief oordeel omtrent de woonsituatie van jongeren ten grondslag, maar uitsluitend de overweging dat het, gezien de ouderlijke onderhoudsplicht die voor deze groep bestaat, niet een taak van de overheid is om de wens tot zelfstandig wonen, tenzij dat noodzakelijk of billijk is, financieel mogelijk te maken.

Deze leden hebben op zichzelf geen onoverkomelijke bezwaren tegen de introductie van een wachttijd van zes maanden voor schoolverlaters van 21 tot 27 jaar gedurende welke een lagere norm geldt. Een deel van de redengeving vinden zij echter nogal geforceerd en wel waarin een werkzoekperiode van zes maanden na beëindiging van de studie normaal wordt geacht. Zij hebben de indruk dat dit argument op gespannen voet staat met het thans zo dominante leerstuk van vergroting van de arbeidsparticipatie. Van een dergelijke tegenspraak is geen sprake. Waar dit kabinet inderdaad terugdringing van de werkloosheid -en meer in het algemeen de vergroting van de deelname aan de betaalde arbeid -als een van de belangrijkste beleidsdoelstellingen heeft geformuleerd, betekent dit niet dat elke werkloosheid als problematisch moet worden beschouwd. Het is gebruikelijk dat er na afloop van de scholingsperiode een zekere periode gemoeid is met het vinden van een werkkring. Als blijkt dat verreweg de meeste jongeren binnen zes maanden op eigen kracht hun weg vinden op de arbeidsmarkt, is er geen aanleiding om daaraan bijzondere aandacht te besteden. De voor de bestrijding van werkloosheid beschikbare instrumenten kunnen nuttiger worden ingezet ten behoeve van degenen die blijken werkelijke problemen te ondervinden bij het aanvaarden van werk. Verschillende specifieke arbeidsmarktmaatregelen, zoals de banenpoolregeling en de Jeugdwerkgarantiewet, richten zich dan ook op degenen die al een langere tijd werkloos zijn. Bij de JWG, die eveneens op jongeren betrekking heeft, wordt in beginsel ook een termijn van zes maanden gehanteerd gedurende welke de betrokken jongere wordt geacht langs de gebruikelijke kanalen aan werk te komen. De «wachttijd» van zes maanden die voor schoolverlaters van 21 tot 27 jaar gaat gelden alvorens voor de gebruikelijke bijstandsuitkering in aanmerking te komen, is hiermee geheel in overeenstemming.

Van enkele onderdelen van de voorgestelde regelgeving willen de leden van de PvdA-fractie verifiëren of zij die goed hadden begrepen. Deze leden hadden de indruk dat de huidige wachtperiode voor de Rww voor de 18-tot 21 -jarige schoolverlaters enigszins wordt gewijzigd, hoewel zulks in de stukken niet expliciet wordt genoemd. De schoolverlatersdefinitie in het Bijstandsbesluit landelijke normering geeft aan voor wie van de 21 -tot 27-jarigen de nieuwe schoolverlatersnorm geldt en betreft dus niet het recht op bijstand als zodanig. De wachttijd voor schoolverlaters van 18 tot 21 jaar alvorens recht op bijstand kan ontstaan, blijft door de Rww beheerst. Het kabinet heeft in de onderhavige maatregelen geen aanleiding gezien om een wijziging aan te brengen in de wachttijd die voor de schoolverlaters jonger dan 21 jaar geldt. De daartoe strekkende Beschikking schoolverlaters 1985 blijft dan ook ongewijzigd gehandhaafd. De aan het woord zijnde leden signaleren terecht dat het kan voorkomen dat een studerende van 18 tot 21 jaar over de maand juli voor het laatst studiefinanciering ontvangt en pas per 1 oktober daaropvolgend aanspraak geeft op kinderbijslag op titel van werkloze schoolverlater. Deze aansluitingsproblematiek hangt samen met het feit dat de AKW met een peildatum werkt die aan het begin van een kalenderkwartaal ligt. Het is onvermijdelijk dat hierbij enige fricties kunnen optreden. Het voorliggende voorstel heeft hier geen invloed op.

Voorts vroegen deze leden zich af in hoeverre de huidige wachttijd voor de Rww (voor 18-tot 21-jarige schoolverlaters) ook functioneert voor eenoudergezinnen en (al dan niet gehuwd) samenwonenden. In beginsel geldt de wachttijd voor alie schoolverlaters van 18 tot 21 jaar, ongeacht hun burgerlijke staat. Ook voor echtparen en ongehuwd samenwonenden geldt derhalve dat eerst dient te worden vastgesteld of zij recht op bijstand, in casu op grond van de Rww, hebben. Recente jurisprudentie bevestigt dat de daartoe strekkende bepalingen van de ABW niet het recht op bijstand als zodanig regelen, maar uitsluitend dat, indien een dergelijk recht bestaat, de bijstand als gezinsbijstand wordt verleend. De gevallen daargelaten dat een dergelijk beroep op de ouderlijke onderhoudsplicht feitelijk niet kan worden gedaan, is ook de gehuwde of ongehuwd samenwonende tijdens de wachttijd van de Rww aangewezen op de ouders. Alleenstaande ouders jonger dan 21 jaar kunnen doorgaans echter niet als werkloze werknemer worden aangemerkt en dus ook niet als schoolverlater in de zin van de Rww. In dergelijke gevallen dient aan de hand van de ABW zelf te worden beoordeeld of er recht op bijstand bestaat. In beginsel zal een beroep moeten worden gedaan op de onderhoudsverplichting van de ouders. In de praktijk wordt aan alleenstaande ouders vanaf de leeftijd van 18 jaar niettemin een recht op bijstand toegekend zonder verhaal op de ouders. In het voorstel voor een nieuwe Algemene bijstandswet wordt deze uitvoeringspraktijk gecodificeerd.

De beperking van de uitwonendennorm en de introductie van de schoolverlatersnorm achten deze leden in hun doorwerking naar de echtparen nogal gecompliceerd. Een aantal punten leggen zij ter verificatie voor. Het kabinet wenst, zoals hiervoor in antwoord op een opmerking van gelijke strekking van de leden van de CDA-fractie, niet te ontkennen dat de onderhavige maatregelen leiden tot een ingewikkelder uitkeringssystematiek voor de gehuwd of ongehuwd samenwonenden waarvan een of elk van de echtgenoten of partners hetzij jonger dan 21 jaar is, hetzij een schoolverlater van 21 tot 27 jaar. De algemene regel voor echtparen of samenwonenden waarvan een of elk van beiden jonger dan 21 jaar of een schoolverlater van 21 tot 27 jaar is, houdt in dat de norm die voor hen als echtpaar geldt wordt gesteld op de somvan de normen die elk als een alleenstaande zou hebben ontvangen. Daarbij geldt per persoon een maximum van 50 procent van de echtparennorm. Mede in verband met de woningdelersregeling kan zich hierbij intheorie een zeer groot aantal combinaties voordoen, waarbij het aantal mogelijke feitelijke uitkomsten echter

beperkt is. De maximeringsregel is alleen van belang voor de echtgenoot van 21 jaar of ouder die geen schoolverlater is en leidt er in zijn uitwerking toe dat aan die kant een leeftijdsdifferentiatie zonder betekenis is. Bij echtparen en samenwonenden waarvan een of elk van de partners jonger dan 21 jaar is, leidt de hoofdregel ertoe dat dient te worden nagegaan of de betrokkenen als alleenstaande in aanmerking zou zijn gekomen voor de uitwonendennorm. Op dit punt gelden als aanvullende bepalingen dat een dergelijke toets achterwege blijft als het (echt)paar een of meer kinderen heeft en, als een dergelijke toets wel moet worden uitgevoerd, hooguit ten aanzien van een van hen van een thuisinwonendennorm wordt uitgegaan. Als de betrokkenen als woningdeler worden aangemerkt, wordt daarmee geen rekening gehouden bij de vaststelling van de alleenstaandennormen. Deze aftrek wordt toegepast op de, op grond van de hiervoor genoemde regels vastgestelde, echtparennorm. Als ten aanzien van een van de echtgenoten van een inwonendennorm is uitgegaan, hetzij omdat zij feitelijk bij de ouders van een van hen inwonen, hetzij omdat niet wordt voldaan aan een van de voorwaarden voor toekenning van de uitwonendennorm, wordt de woningdelersaftrek gehalveerd. De norm wordt dan niet met f 180,83 lager gesteld, maar met f 90,42 (bedragen per 1 januari 1992). Zoals uit het in de bijlage opgenomen overzicht blijkt, zijn al met al ten aanzien van echtparen en ongehuwd samenwonenden acht verschillende uitkomsten denkbaar, waarvan er twee uitsluitend kunnen voorkomen bij echtparen waarvan een of elk van de echtgenoten jonger dan 21 jaar is en een aantal andere in de praktijk nauwelijks zal voorkomen.

Aan de hand van de door deze leden gegeven voorbeelden kan dit systeem worden geïllustreerd. Hierbij wordt in aansluiting op de bedragen die in het wijzigingsbesluit worden gehanteerd, uitgegaan van de situatie per 1 januari 1992. De bedragen zijn met inbegrip van de aanspraak op vakantietoeslag. In voorbeeld a is sprake van twee schoolverlaters die beiden uitwonend zijn. De norm wordt derhalve inderdaad gesteld op tweemaal de norm die voor een alleenstaande schoolverlater geldt, is f 876,72. Omdat deze onder dehalve echtparennorm van f 904,12 blijven, komt de totale norm derhalve uit op f 1 753,44. Als dit echtpaar bij de ouders van een van hen inwoont, zoals in voorbeeld b verondersteld, zou ten aanzien van die echtgenoot als alleenstaande de schoolverlatersnorm voor een thuisinwonende hebben gegolden van f488,01. De echtparennorm is dan in beginsel f 1 364,73. Het echtpaar deelt evenwel de woning met anderen, namelijk de ouders van een van hen. De woningdelersregeling is derhalve van toepassing. Omdat bij een van de echtgenoten al is uitgegaan van een thuisinwonendennorm, bedraagt deze aftrek niet de gebruikelijke f 180,83 per maand, maar de helft ervan, is f 90,42. De norm komt derhalve uit op f 1 274,31. In de volgende twee voorbeelden is een van de echtgenoten geen schoolverlater. Voor deze geldt derhalve als «alleenstaandennorm» het gemaximeerde bedrag van f 904,12. Als zij zelfstandig wonen, dan wordt ten aanzien van de schoolverlater uitgegaan van een uitwonendennorm van f876,72. Daarmee komt, zoals in voorbeeld c, hun gezamenlijke bijstandsnorm inderdaad uit op f 1 780,84. Wonen zij bij de ouders van een van hen in, hetgeen in het laatste voorbeeld wordt verondersteld, dan moet een onderscheid worden gemaakt tussen de situatie dat het hier de ouders van de schoolverlater of juist die van de niet-schoolverlater betreft. In het eerste geval wordt ten aanzien van de schoolverlater uitgegaan van de thuisinwonendennorm van f488,01. De gezamenlijk norm is dan in beginsel f 1 392,13. Hierop wordt, evenals in het voorbeeld onder b, een woningdelersaftrek in mindering gebracht van f 90,42, zodat de uiteindelijke norm f 1 301,71 bedraagt. Woont het echtpaar daarentegen bij de ouders van de niet-schoolverlater, dan geldt voor de schoolverlater de gewone uitwonendennorm. De betrokkene woont immers niet bij zijn of haar ouders, maar bij «anderen». Voor de berekening van de echtparennorm wordt derhalve uitgegaan van een optelsom van f 876,72 en f 904,12, is f 1 780,84. Ook hierop wordt een woningdelersaftrek in mindering gebracht, die in dit geval echter niet wordt gehalveerd. Er is immers geen sprake van dat ten aanzien van de schoolverlater van een thuisinwonendennorm is uitgegaan. De uiteindelijke norm wordt dan f 1 600,01.

De aan het woord zijnde leden stellen vervolgens de vraag of ook bij de echtparen waarvan een of beide echtgenoten jonger dan 21 jaar is, ten aanzien van wie dezelfde redeneertrant wordt aangehouden, er sprake is van dezelfde uitkomsten met het verschil dat er nog een toetsing dient plaats te vinden aan de criteria voor toekenning van de uitwonendennorm. Zoals hierboven aangegeven, geldt de regel van sommering van de alleenstaandennormen voor de vaststelling van de norm die voor het echtpaar geldt, ook voor de echtgenoten en samenwonenden waarvan een of elk van beiden jonger dan 21 jaar is. Daarbij vindt ingeval zij geen kinderen ter verzorging hebben een toetsing plaats aan de voorwaarden voor toekenning van de uitwonendenorm. Slechts ten aanzien van een van hen kan dan van een thuisinwonendennorm worden uitgegaan. In zo'n geval zijn er ten opzichte van de schoolverlaters, voor wie zes theoretische uitkomsten gelden, hierbij twee extra bijstandsnormen denkbaar. Bij de schoolverlaters vanaf 21 jaar leidt, omdat daarbij wordt aangesloten bij de feitelijke situatie, toepassing van een thuisinwonendennorm er altijd toe dat ook de woningdelersaftrek geldt (met de beperkte aftrek van f 90,42). Als een of elk van de partners jonger dan 21 jaar is, kan zich echter ook de situatie voordoen dat ten aanzien van een van hen wordt uitgegaan van een inwonendennorm, terwijl zij feitelijk zelfstandig wonen. De woningdelersregeling is dan derhalve niet van toepassing. Dat leidt tot twee bijkomende mogelijke uitkomsten van de «echtparenformule», afhankelijk of beide echtgenoten jonger dan 21 jaar zijn dan wel slechts een van hen. De uitdrukking «toegestane uitwoning» acht het kabinet minder gelukkig gekozen. Reden daarvan is niet uitsluitend dat het de betrokkenen uiteraard altijd is toegestaan om met hun uitkering de gewenste huisvesting te kiezen. De normbedragen als zodanig maken zo'n keuze financieel immers niet mogelijk. Met een relatief geringe ouderlijke bijdrage of door verwerving van de deels vrij te laten arbeidsinkomsten, ligt zelfstandige huisvesting echter wel financieel binnen bereik.

In de nota van toelichting bij het ontwerp-besluit zoals geplaatst in de Staatscourant van 21 maart 1991, waren deze leden gestuit op enkele voor hen onbegrijpelijke bedragen. In het algemene deel van de toelichting op het wijzigingsbesluit worden, evenals dat in het bovenstaande is gebeurd, de uitkeringsbedragen met inbegrip van de aanspraak op vakantietoeslag genoemd. Ter adstructie van de materiële betekenis van de maatregelen is een dergelijke presentatie geboden, omdat ook de budgetten op grond van de WSF bedragen met inbegrip van de vakantiebijslag zijn. Het huidige Bln kent echter een splitsing tussen het maandbedrag en de daarbij behorende aanspraak op vakantiebijslag. In de artikelsgewijze toelichting op de wijzigingen worden de maandbedragen zonder deze aanspraak genoemd. Deze wijken uiteraard af van de in het algemeen deel van de

toelichting gepresenteerde totaalbedragen. In het in de bijlage opgenomen overzicht worden van de verschillende normen zowel de maandbedragen en de aanspraken op vakantiegeld vermeld, als het totale normbedrag.

De leden van de fractie van de PvdA merken op dat de schoolverlatersnormen zijn ontleend aan de normbedragen voor levensonderhoud van de WSF. De WSF kent geen woningdelerskorting. In de nota van toelichting op het ontwerpbesluit waren zij op een woningdelend schoolverlatend eenoudergezin gestoten alsmede op een dito echtpaar. Deze leden vroegen naar de innerlijke consistentie van deze cumulatie van een «schoolverlaterskorting» met de woningdelerskorting. Op dit punt is er inderdaad sprake van een afwijzing tussen de studiefinanciering die een dergelijk echtpaar heeft ontvangen en de na afloop van de studie te ontvangen bijstand gedurende de periode dat de betrokkenen als schoolverlater worden aangemerkt. Als voor echtparen geen woningdelersaftrek zou worden toegepast op de schoolverlatersnormen, zou de onverklaarbare situatie ontstaan dat op het moment dat de «volledige» bijstandsnormen voor de betrokkenen gaan gelden, de bijstandsuitkering niet omhoog zou gaan, zoals zou mogen worden verwacht, maar juist minder zou worden. De optelsom van twee normen voor alleenstaande schoolverlaters (naar de stand van 1 januari 1992: f 1 753,44) ligt namelijk boven de «volledige» bijstandsnorm voor een woningdelend echtpaar (f 1 627,40). Uit de vergelijking van deze bedragen volgt al dat het onverkort overnemen van de studiefinancieringsnormen tot een inconsistentie in de systematiek van de bijstandsuitkeringen leidt.

De leden van de PvdA-fractie verzoeken tenslotte om een tabel waarin wordt aangegeven hoe de situatie er per 1 januari 1993 zal uitzien. In de bijlage is een dergelijk overzicht opgenomen, waarin ter vergelijking ook de huidige uitkeringssystematiek is weergegeven.

De leden van de fractie van D66 kunnen zich, voor zover deze maatregel sluitend samenhangt met een aanpak zoals neergelegd in de Jeugdwerkgarantiewet, zij zich met het wetsvoorstel verenigen. Deze leden moeten echter vaststellen dat zij niet aan de indruk kunnen ontkomen dat dit wetsvoorstel opnieuw een ingewikkelde regeling toevoegt aan de toch al ingewikkelde sociale wetgeving. Om deze reden stellen zij zich daarom met enige reserve tegenover dit wetsvoorstel op. Ook het feit dat voor degenen vanaf 18 jaar die geen studie meer volgen en nog geen baan hebben weten te verwerven, de mogelijkheid wordt ontnomen om zelfstandig te wonen, geeft bij hen eveneens aanleiding tot gemengde gevoelens. Ten aanzien van de in de toelichting gehanteerde terminologie stelden zij de vraag of de begrippen «welvaartsminimum», «algemeen noodzakelijke kosten van het bestaan», «budget voor de kosten van levensonderhoud» en «toereikende norm voor de bestaansvoorziening» onderling uitwisselbaar zijn en, zo niet, wat het verschil daartussen is. Het begrip «algemeen noodzakelijke kosten van het bestaan» wordt in de ABW gebruikt om de daar neergelegde aan de overheid gegeven opdracht te verwoorden en te specificeren om bijstand te verlenen aan degenen die over onvoldoende bestaansmiddelen beschikken. Met de term «welvaartsminimum» wordt aangegeven dat het hierbij om een relatief minimum gaat dat afhankelijk is van het algemene inkomensniveau. De uitdrukking «toereikende norm voor de bestaansvoorziening» wordt in de toelichting gebezigd voor de vraag of de voorgestelde normen inderdaad voldoen aan het in de ABW neergelegde criterium dat in de algemeen noodzakelijke bestaanskosten wordt voorzien. Het «budget voor de kosten van levensonderhoud» tenslotte wordt in de WSF gebruikt om het deel van het totale budget aan te duiden dat geen betrekking heeft op de specifieke studie-en ziektekosten. In zijn feitelijke inhoud kan het goeddeels worden gelijkgesteld aan de «algemeen noodzakelijke kosten van het bestaan», dat in het kader van de ABW wordt gebruikt.

Deze leden stellen vervolgens enkele vragen omtrent de normstelling voor eenoudergezinnen. Anders dan de indruk die deze leden uit de stukken kregen, wordt niet de totale norm voor alleenstaande ouders jonger dan 21 jaar of een schoolverlater van 21 tot 27 jaar op 80 procent van de norm voor een uitwonende alleenstaande gesteld, maar de verhoging van de laatstge noemde norm ten behoeve van alleenstaande ouders. Deze «alleenstaandeoudertoeslag» komt derhalve uit op f 701,38 naar de stand van zaken op 1 januari 1992 en zou, uitgaande van de bedragen die op 1 januari 1991 golden en in de toelichting op het wetsvoorstel worden gehanteerd, f 671,48 hebben bedragen. Met deze toeslag komt de norm voor een alleenstaande ouder uit op f 1 578,10 als deze uitwonend is (f 876,72 plus f 701,38) of f 1 189,39 als deze bij de ouders woont (f488,01 plus f701,38). Met deze herleiding wordt aangesloten op de systematiek die in de WSF wordt gevolgd voor de vaststelling van de toeslag voor de alleenstaande studerende met een of meer kinderen. Deze toeslag wordt eveneens gesteld op 80 procent van het budget voor een uitwonende studerende. De achtergrond van deze in de WSF gevolgde handelwijze is dat daarmee, binnen de systematiek van de WSF, aansluiting wordt verkregen met de 90-procentsnorm die in de bijstand voor alleenstaande ouders geldt. De norm voor een alleenstaande van 18 jaar is namelijk ongeveer 50 procent van het netto minimumloon. Door de alleenstaandeoudertoeslag op 80 procent hiervan (is 40 procent van het netto minimumloon) te stellen, komt in totaal het budget voor levensonderhoud voor de alleenstaande ouder uit op ongeveer 90 procent van het netto minimumloon. Overname van dit bedrag in de bijstand voor de jongere alleenstaande ouders is juist om deze reden ook verantwoord. Deze norm geldt zowel voor de alleenstaande ouders van 21 tot 27 jaar die schoolverlater zijn als voor de alleenstaande ouders jonger dan 21 jaar. Momenteel geldt voor alleenstaande ouders -evenmin als voor echtparen -niet de leeftijdsdifferentiatie die wel bij alleenstaanden zonder kinderen wordt gehanteerd. Naar het oordeel van het kabinet is het vanuit een oogpunt van gelijke behandeling gewenst ook op dit punt tot een grotere samenhang tussen de uitkeringsnormen te komen. In de normen voor alleenstaande ouders, zowel de momenteel geldende als de normen die voor de jongere alleenstaande ouders worden voorgesteld, is niet de kinderbijslag begrepen waarop de betrokkene voor zijn kinderen aanspraak kan maken. Voor de alleenstaande ouder jonger dan 21 jaar met bij voorbeeld 2 kinderen jonger dan 5 jaar, komt het totale inkomen uit op f 1 578,10 aan bijstand plus f 229,74 aan kinderbijslag, is in totaal f 1 807,84 (inclusief vakantietoeslag, per 1 januari 1992). Ter vergelijking: de «normale» bijstandsnorm voor een echtpaar bedroeg op deze datum f 1 808,23 per maand. Ten aanzien van een aantal situatie van beëindiging van een opleiding of van een dienstbetrekking vragen de leden van de D66-fractie of de Werkloosheidswet dan wel de voorgestelde regeling van toepassing is. Bij een beroepsopleiding of scholing die is gevolgd in combinatie met werk, is van belang of deze arbeid in dienstbetrekking is verricht en, zo ja, of deze in het afgelopen jaar ten minste 26 weken heeft geduurd. Is

dat het geval, dan komt de betrokkene in aanmerking voor een WW-uitkering en is voor de duur van deze uitkering bijstandsverlening slechts aan de orde als deze, tezamen met een eventuele uitkering op grond van de Toeslagenwet, onder de voor de betrokkene toepasselijke bijstandsnorm ligt. Bij het ontbreken van een dienstbetrekking of bij een onvoldoende arbeidsverleden, zal de betrokkene over het algemeen op bijstand aangewezen zijn. Voor de hoogte van de bijstandsnorm is, ook in geval dat deze in aanvulling op de WW wordt verstrekt, van belang of het gevolgde onderwijs aanspraak gaf op AKW of WSF. Is dat niet het geval, dan gelden de «normale» bijstandsnormen. Voor degenen jonger dan 21 jaar zijn daarbij de voorwaarden voor toekenning van de uitwonendennorm van belang. Als het onderwijs wel leidde tot een aanspraak op AKW of WSF, gelden voor degenen van 21 tot 27 jaar gedurende het eerste half jaar de schoolverlatersnormen. Voor degene die heeft deelgenomen aan de banenpool, is van belang dat dergelijke arbeid in dienstbetrekking wordt verricht. Beëindiging na 26 weken geeft derhalve recht op een werkloosheidsuitkering. In zo'n geval kan noch bij eventuele aanvullende bijstand, noch bij verlening van bijstand na afloop van de WW-periode sprake zijn van een schoolverlatersnorm. Als de betrokkene ten minste een half jaar aan de banenpool heeft deelgenomen, kan er immers geen sprake van zijn dat deze korter dan een half jaar geleden het onderwijs heeft beëindigd. Overigens zal het slechts bij uitzondering voorkomen dat personen uit de leeftijdscategorieën die hier aan de orde zijn, deelnemen aan een banenpool. Wordt het dienstverband na de proeftijd, die ten hoogste twee maanden mag duren, beëindigd, dan bestaat recht op een werkloosheidsuitkering wanneer in het afgelopen jaar gedurende ten minste 26 weken arbeid is verricht. Slechts bij een korter dienstverband zal deze op bijstand aangewezen zijn. De schoolverlatersnorm kan daarbij slechts aan de orde zijn voor zolang nog geen half jaar is verstreken sedert de beëindiging van de scholing of opleiding. De «schoolverlaterswachttijd» loopt namelijk als het ware door als gedurende deze periode arbeid wordt verricht. Hetzelfde geldt voor de wachttijd voor degenen jonger dan 21 jaar voor toekenning van het recht op bijstand als zodanig. Bij afloop van een arbeidscontract van ten minste 26 weken bestaat recht op een uitkering ingevolge de Werkloosheidswet. Een eventuele aanvulling met een bijstandsuitkering vindt naar de toepasselijke bijstandsnormen plaats. Voor degenen jonger dan 21 jaar geldt in dergelijke situaties dat de wachttijd voor toekenning van een Rww-uitkering niet meer aan de orde kan zijn. Zij hebben derhalve recht op dergelijke aanvullende bijstand. Als ze daarbij voldoen aan een van de voorwaarden voor toekenning van de uitwonendennorm, vindt zo'n aanvulling tot dat hogere bedrag plaats. Voor degenen vanaf 21 jaar geldt eveneens dat de «wachttijd», zij het in dit geval niet voor het recht op bijstand als zodanig, maar voor toekenning van de schoolverlatersnorm, verstreken is. Eventuele aanvullende bijstand wordt derhalve naar de gebruikelijke normen verstrekt.

De aan het woord zijnde leden constateren, in verband met de pas op termijn te realiseren integrale sluitende aanpak in de JWG, dat het amendement om het voorliggende wetsvoorstel cohortsgewijs in te voeren niet is overgenomen. Zij vragen welke andere mogelijkheden er zijn om invoering van de schoolverlatersnormen parallel met de doelgroep van de JWG te laten verlopen. Het kabinet ziet geen aanleiding om voor de groep van 21 tot 27 jaar de invoering van de schoolverlatersnormen op een of andere wijze te verbinden met de uitbreiding van de doelgroep van de JWG. De schoolverlatersnormen zijn immers slechts van toepassing in het eerste half jaar na beëindiging van de studie. Het JWG is pas na een half jaar

werkloosheid van toepassing. Ten aanzien van degenen jonger dan 21 jaar was de achtergrond van een parallelle invoering met de JWG dat de betrokkene door in dat kader aangeboden arbeid te gaan verrichten, zich de financiële zelfstandigheid kon verwerven die de bijstand hem door de beperking van de uitwonendennorm niet meer zou bieden. Een dergelijke inhoudelijke relatie kan ten aanzien van degenen vanaf 21 jaar niet worden gelegd. Bij hen is de JWG immers pas van toepassing vanaf het moment dat de gebruikelijke bijstandsnormen gaan gelden.

De leden van de D66-fractie stellen tenslotte de vraag hoe schulden, aangegaan in de vorm van studieleningen, moeten worden afgelost, indien afgestudeerden na beëindiging van de studie gaan baan kunnen vinden en of het tot de mogelijkheden van gemeenten behoort om dit op individuele basis te regelen. De situatie waar deze leden op doelen, zal in de praktijk niet kunnen voorkomen. Na beëindiging van de studiefinanciering op grond van hoofdstuk II van de WSF behoeft de ex-studerende namelijk niet onmiddellijk met aflossing van de eventuele studieschuld en de betaling van de eventuele rente over de schuld te beginnen. De terugbetalingsperiode begint met een aanloopfase van twee jaren waarin men niet verplicht is maandelijkse termijnen (aflossing plus rente) te betalen. Aangezien de schoolverlatersnormen slechts van toepassing zijn gedurende het eerste half jaar na de feitelijke beëindiging van de studie, kan deze periode derhalve niet samenlopen met een periode waarin de betrokkene termijnen dient te betalen. Overigens is het zo dat de betrokkene bij een ontoereikend inkomen bij de Informatiseringsbank draagkrachtmeting kan aanvragen, waarna de maandelijkse termijnen zullen worden aangepast aan de financiële mogelijkheden. De gemeente heeft daarmee geen bemoeienis.

De Staatssecretaris van Sociale Zaken en Werkgelegenheid, E. ter Veld

BIJLAGE

Bedragen per 1 januari 1992

Huidige uitkeringssystematiek

maandnorm

Echtparen en samenwonenden geen differentiatie woningdeler zelfstandig wonend

1 533,45 1 714,28

vakantietoeslag totale bijstand

Alleenstaanden 18jaar

19 jaar

20 jaar

21 jaar

22 jaar

23 jaar of ouder

Aileenstaande ouders geen differentiatie thuiswonend uitwonend thuiswonend uitwonend thuiswonend uitwonend woningdeler zelfstandig wonend woningdeler zelfstandig wonend woningdeler zelfstandig inwonend woningdeler zelfstandig wonend 393,64 838,30395,78 838,30488,02 838,30838,30879,21853,48 1 007,30 1 019,17 1 200,00

1 362,021542,85

38,42 38,42 43,94 43,94 50,14 50,14 58,19 58,19 69,46 69,46 65,77 65,77

84,56 84,56

432,06 876,72 439,72 882,24538,16888,44 896,49 937,40 922,94 1 076,76 1 084,94 1 265,77

1 446,58 1 627,41

93,95 93,95

1 627,40 1 808,23

Uitkeringssystematiek na invoering van de jongerenmaatregelen Alleenstaanden 1 8 t/m 20 jaar of 21 t/m 26 jaar en schoolverlater 21 jaar en geen schoolverlater 22 jaar en geen schoolverlater 23 jaar of ouder en geen schoolverlater Alleenstaande ouders 1 8 t/m 20 jaar of 21 t/m 26 jaar en schoolverlater 21 jaar of ouder en geen schoolverlater Echtparen en samenwonenden beide echtgenoten of partners 1 8 t/m 20 jaar of 21 t/m 26 jaaren schoolverlater

thuiswonend"

uitwonend woningdeler zelfstandig wonend woningdeler zelfstandig wonend woningdeler zelfstandig wonend

thuiswonend

woningdeler zelfstandig wonend woningdeler zelfstandig wonend

thuiswonend"" woningdeler

zelfstandig wonend"" zelfstandig wonend

maandnorm 449,59

838,30838,30879,21853,48 1 007,30 1 019,17 1 200,00

1 120,23

1 328,11150 8,94 1 362,021542,85

1 197,47 1 495,77

1 287,89 1 676,60

vakantietoeslag 38,42

38,42 58,19 58,19 69,46 69,46 65,77 65,77

69,16

69,16 69,16 84,56 84,56

76,84 76,84

76,84 76,84

totale bijstand 488,01

876,72 896,49 937,40 922,94 1 076,76 1 084,94 1 265,77

1 189,39

1 397,27 1 578,10 1 446,58 1 627,41

1 274,31157 2,61

1 364,731753,44 een van echtgenoten of thuiswonend bij deze partners 1 8 t/m 20 jaar of 21 t/m 26 jaar en schoolverlater beide echtgenoten of partners 21 jaar of ouder en geen schoolverlater

echtgenoot" woningdeler

zelfstandig wonend"*' zelfstandig wonend

woningdeler

zelfstandig wonend

1 216,31151 4,61

1 306,731695,44

1 533,45

1 714,28

85,40 85,40

85,40 85,40

93,95

93,95

1 301,711600,01

1 392,13178 0,84

1 627,40

1 808,23

" Eveneens van toepassing op feitelijk uitwonenden van 18 tot en met 20 jaar die niet voldoen aan een van de voorwaarden voor de uitwondendennorm *" Eveneens van toepassing op het woningdelende echtpaar waarvan de echtgenoot of partner van 18 tot en met 20 jaar niet voldoet aan de voorwaarden voor de uitwonendennorm *" Van toepassing op het zelfstandig wonende echtpaar waarvan de echtgenoot of partner van 18 tot en met 20 jaar niet voldoet aan de voorwaarden voor de uitwonendennorm.

 
 
 

Meer informatie

 
Deze website is tot stand gekomen mede dankzij een subsidie van Instituut Gak.